Άσκηση εξουσίας (με βάση το «έχειν» και το «είναι»)

Posted: Οκτώβριος 3, 2011 in σκέψεις, αποσπάσματα από βιβλία
Ετικέτες: , ,

Το κρίσιμο σημείο βρίσκεται στη διαφορά του να έχει κανείς εξουσία από το να είναι εξουσία. Σχεδόν όλοι μας ασκούμε εξουσία τουλάχιστον σε κάποιο στάδιο της ζωής μας. Όσοι ανατρέφουν παιδιά πρέπει να ασκούν εξουσία – είτε το θέλουν είτε όχι – για να προστατέψουν τα παιδιά τους από κινδύνους και να τους δώσουν έστω και λίγες συμβουλές για το πως να φερθούν σε διάφορες περιστάσεις. Σε μια πατριαρχική κοινωνία, οι γυναίκες είναι κι αυτές αντικείμενα εξουσίας για τους περισσότερους άντρες. Τα πιο πολλά μέλη μιας γραφειοκρατικής, ιεραρχικά οργανωμένης κοινωνίας, όπως η δική μας, ασκούν εξουσία: η εξαίρεση παρουσιάζεται στα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα, όπου εκεί οι άνθρωποι είναι μόνο αντικείμενα εξουσίας.

Για να καταλάβουμε την έννοια της εξουσίας και στους δύο τρόπους ζωής, θα πρέπει ν’ αναγνωρίσουμε ότι η «εξουσία» είναι ένας πλατύς όρος με δύο εντελώς διαφορετικές σημασίες: η εξουσία μπορεί να είναι «λογική» ή «παράλογη». Η λογική εξουσία βασίζεται στην ικανότητα και βοηθάει τον άνθρωπο ν’ αναπτυχθεί. Η παράλογη εξουσία βασίζεται στη δύναμη και χρησιμεύει στην εκμετάλλευση του ανθρώπου που έχει υποτάξει.

Στις πιο πρωτόγονες κοινωνίες, για  παράδειγμα στους κυνηγούς και στους τροφοσυλλέκτες, η εξουσία ασκείται από το άτομο που αναγνωρίζεται απ’ όλους σαν το πιο ικανό γι’ αυτή τη δουλειά. Σε τι ιδιότητες στηρίζεται αυτή η ικανότητα; Αυτό εξαρτάται κύρια από τις ειδικές περιστάσεις, αν και θα έλεγε κανείς πως γενικά θα’ πρεπε να είναι η πείρα, η σοφία, η γενναιοδωρία, η τέχνη, το παρουσιαστικό, το θάρρος. Σε πολλές από αυτές τις φυλές η εξουσία δεν είνα διαρκής, αλλά ασκείται μόνο σε περίπτωση ανάγκης, ή υπάρχουν διαφορετικές εξουσίες για διαφορετικές περιστάσεις: για τον πόλεμο, τα θρησκευτικά καθήκοντα, τη διευθέτηση διαφωνιών. Όταν οι ιδιότητες που πάνω τους στηρίζεται η εξουσία εξασθενούν ή εξαφανίζοντα, τότε και η ίδια η εξουσία καταρρέει. Παρόμοιος τύπος εξουσίας παρατηρείται σε πολλές πρωτόγονες κοινωνίες, όπου η ικανότητα δεν καθορίζεται από τη φυσική δύναμη αλλά από την πείρα και τη «σοφία». Ο J.M.R. Delgado (1967), σ’ ένα πολύ έξυπνο πείραμα με πιθήκους, απέδειξε ότι αν το ζώο που ασκεί κυριαρχία πάνω στ’ άλλα χάσει έστω και για λίγες στιγμές τις ιδιότητες που στηρίζουν αυτή την ικανότητα του, η εξουσία του παίρνει τέλος.

Η εξουσία με βάση το είναι, δε βασίζεται μόνο στην ικανότητα του ατόμου να εκπληρώνει ορισμένες κοινωνικές λειτουργίες, αλλά και στην ίδια την ουσία μιας προσωπικότητας, που έχει πετύχει ένα μεγάλο βαθμό ανάπτυξης και ολοκλήρωσης. Αυτά τα άτομα ακτινοβολούν εξουσία και δε χρειάζεται καν να δώσουν διαταγές, να απειλήσουν, να δωροδοκήσουν. Είναι άτομα με βαθιά ανάπτυξη που αποδείχνουν με την ύπαρξή τους – και όχι μόνο με τα λόγια ή τις πράξεις τους – αυτό που μπορούν να γίνουν όλοι οι άνθρωποι. Οι Μεγάλοι Δάσκαλοι της Ζωής ήταν τέτοιες προσωπικότητες· επίσης άτομα με μικρότερο βαθμό τελειότητας μπορούν να βρεθούν σε όλα τα μορφωτικά επίπεδα και στους πιο διαφορετικούς πολιτισμούς. (Το εκπαιδευτικό πρόβλημα περιστρέφεται γύρω από αυτό ακριβώς το σημείο. Αν οι γονείς ήταν οι ίδιοι πιο αναπτυγμένοι και περιορίζονταν στο δικό τους πεδίο, τότε η αντίθεση ανάμεσα στην αυταρχική και την αντιαυταρχική εκπαίδευση θα εξαφανιζόταν. Το παιδί έχοντας ανάγκη την εξουσία που στηρίζεται στο είναι, τη δέχεται με μεγάλη προθυμία. Από την άλλη μεριά, το παιδί επαναστατεί ενάντια στην πίεση ή την εγκατάλειψη ή το «παραγέμισμα» από γνώσεις, ειδικά όταν όλα αυτά προέρχονται από ανθρώπους που δείχνουν με τη συμπεριφορά τους ότι αυτοί οι ίδιοι δεν έχουν κάνει την ανάλογη προσπάθεια που περιμένουν από το παιδί).

Όταν οι κοινωνίες που σχηματίστηκαν βασίστηκαν πάνω σε μιά ιεραρχική τάξη πολύ πιο αναπτυγμένη και πολύπλοκη σε σχέση με των κυνηγών και των τροφοσυλλεκτών, η εξουσία που στηριζόταν στην πρακτική ικανότητα έδωσε τη θέση της στην εξουσία που στηριζόταν στην κοινωνική θέση. Αυτό δε σημαίνει ότι η σημερινή εξουσία στηρίζεται αναγκαστικά στην ανικανότητα· σημαίνει όμως, ότι η ικανότητα δεν αποτελεί πια το βασικό στοιχείο της εξουσίας. Υπάρχει, για παράδειγμα, η μοναρχική εξουσία, όπου τα γονίδια αποφασίζουν τυχαία για τις ιδιότητες και τις ικανότητες του μονάρχη. Υπάρχει ο αδίστακτος κακοποιός που πετυχαίνει να πάρει την εξουσία με έγκλημα ή προδοσία. Υπάρχουν ακόμα  – και αρκετά συχνά – στη σύγχρονη δημοκρατία, άνθρωποι που εκλέγονται σε αξιώματα χάρη στη φωτογένεια της φυσιογνωμίας τους ή στα λεφτά που ξοδεύουν για την εκλογή τους. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να μην υπάρχει σχεδόν καθόλου σχέση ανάμεσα στην ικανότητα και την εξουσία.

Αλλά ακόμα και σε περιπτώσεις που η εξουσία στηρίζεται σε μια σχετική ικανότητα, μπορεί να υπάρξουν σοβαρά προβλήματα: ένας ηγέτης μπορεί να είναι ικανός σ’ ένα τομέα και ανίκανος σ’ έναν άλλο – π.χ. ένας αρχηγός κράτους μπορεί να είναι ικανός στη διεξαγωγή του πολέμου και ανίκανος να διοικήσει σε καιρό ειρήνης. Ακόμα, ένας ηγέτης που είναι τίμιος και γενναίος στην αρχή της σταδιοδρομίας του, μπορεί να χάσει αυτές τις ιδιότητες, όταν παρασυρθεί από τη δύναμη που του δίνει το αξίωμά του. Η ηλικία ή ή αρρώστια μπορεί να οδηγήσουν σε κατάπτωση. Τελικά, θα πρέπει να σκεφτεί κανείς, ότι είναι πολύ πιο εύκολο για τα μέλη μιας μικρής φυλής να κρίνουν αυτόν που τους εξουσιάζει, παρά για μας να κρίνουμε το σύστημά μας. Υπάρχουν εκατομμύρια άνθρωποι, που γνωρίζουν τον υποψήφιό τους μόνο από την ψεύτικη εικόνα που τους παρουσιάζουν οι ειδικοί των δημοσίων σχέσεων.

Όποιες και να είναι οι αιτίες που χάθηκαν οι προϋποθέσεις για τη δημιουργία και την ανάπτυξη της ικανότητας, η διαδικασία αλλοτρίωσης της εξουσίας έχει πια εγκατασταθεί στις μεγαλύτερες και ιεραρχικά οργανωμένες κοινωνίες. Η πραγματική ή υποτιθέμενη αρχική ικανότητα μεταφέρεται τώρα στη στολή ή στον τίτλο εξουσίας. Αν η εξουσία φοράει την κατάλληλη στολή ή έχει τον κατάλληλο τίτλο, αυτό το εξωτερικό σημάδι ικανότητας αντικαθιστά την πραγματική ικανότητα και τις ιδιότητές της. Ο βασιλιάς – για να χρησιμοποιήσουμε αυτό τον τίτλο σαν σύμβολο για τον συγκεκριμένο τύπο εξουσίας – μπορεί να είνα ηλίθιος, διεστραμμένος, κακός, δηλαδή τέλεια ανίκανος να είναι η εξουσία. όμως έχει την εξουσία. Όσο έχει τον τίτλο, υποτίθεται ότι έχει και την ικανότητα για άσκηση της εξουσίας. Ακόμα κι αν ο αυτοκράτορας είναι γυμνός, όλοι πιστεύουν ότι φοράει όμορφα ρούχα.

Το γεγονός ότι ο κόσμος θεωρεί τις στολές και τους τίτλους πραγματικά στοιχεία ικανότητας, δεν είναι κάτι που συμβαίνει από μόνο του. Όσοι κατέχουν αυτά τα σύμβολα εξουσίας, κι όσοι επωφελούνται απ’ αυτή την κατάσταση, πρέπει ν’ αμβλύνουν την πραγματική, δηλαδή την κριτική σκέψη των ανθρώπων που καταπιέζουν και να τους κάνουν να πιστέψουν αυτό το παραμύθι. Όποιος έχει σκεφτεί το ζήτημα, ξέρει καλά τι μηχανεύεται η προπαγάνδα, ποιές είναι οι μέθοδοι που καταστρέφουν την κρίση, πως το μυαλό αποκοιμίζεται με κοινοτυπίες, πως οι άνθρωποι γίνονται κουτοί γιατί εξαρτιόνται από άλλους και δεν πιστεύουν πια ούτε στα μάτια τους ούτε στην κρίση τους. Είναι τυφλοί μπροστά στην πραγματικότητα, γιατί πιστεύουν στα παραμύθια.

Από το βιβλίο του Έριχ Φρομ: «Να έχεις ή να είσαι;», εκδόσεις Μπουκουμάνη
 

Σχόλιο

Έχει γραφτεί το  1976 από τον “παππού» Φρομ… πόσο επίκαιρος μετά από 35 και… χρόνια!
…και η σκέψη μου είναι ότι μπορεί να έχει φτάσει ένας αριθμός ανθρώπων να αμφισβητεί την εξουσία, να την κριτικάρει, να την απαξιώνει, να τη βρίζει ή να τη μουτζώνει διαπιστώνοντας την ανικανότητα αλλά πόσο μακρύς άραγε είναι ακόμα ο δρόμος για τη συνειδητοποίηση ότι η δύναμη στην εξουσία δίνεται από την πλειοψηφία των πολιτών;
κι αυτή η πλειοψηφία είμαστε εμείς,
εμείς οι καθημερινοί άνθρωποι, οι ανώνυμοι δίνουμε τη δύναμη στους κυβερνώντες, είναι κατανοητό αυτό άραγε;
είναι αντιληπτό ότι ασκούν την εξουσία που εμείς τους δώσαμε; είτε τους ψηφίσαμε είτε όχι δεν είναι πλέον εκεί το θέμα (θυμάμαι αυτό το «η σιωπή είναι συνενοχή» κι εμείς ακόμα σιωπούμε, χαζεύουμε αποσβολωμένοι την κατάρρευση της ζωής μας)
είναι μάλλον δύσκολο να πιστέψουμε ότι δεν είμαστε έρμαια της τύχης που αποφασίζουν άλλοι για μας;
είναι ο φόβος που μας έχουν σπείρει τόσο μεγάλος και έχει βουλώσει όλες τις χαραμάδες της λογικής μας;
αναρωτιέμαι για όλο αυτό το παράλογα άδικο που ζούμε, ακόμα αναρωτιέμαι… μέχρι κι εγώ να σιωπήσω (;) βουλιάζοντας στα δικά μου αδιέξοδα γιατί προς το παρόν συνυπάρχω με τα αδιέξοδα των συνανθρώπων γύρω μου και το κύμα της απόγνωσης αρχίζει να μου βρέχει τα πόδια… νιώθω την υγρασία στις πατούσες!

…και μετά σκέπτομαι ότι για τη ζωή μου είμαι πολύ (!) ενήλικη (και για κάποιο ανεξήγητο λόγο δε νιώθω και αντικείμενο της εξουσίας τους) για να έχω κατακτήσει την όποια δυνατότητα και την τόση ικανότητα να αποφασίζω πως θα την προχωρήσω, με τις δεδομένες υπάρχουσες συνθήκες μεν αλλά με βάση το να «είμαι», αυτό έχω αποφασίσει και παλεύω εδώ και χρόνια, κι αυτοί ασκούν αισχρή εξουσία με βάση το «έχειν», είναι τόσο ανίκανοι (;) που δεν σχετίζονται καν με το να «είναι».

Δεν ξέρω αν είναι αρκετό το παρακάτω αλλά μουδιάζει αρκετά το φόβο που ουρλιάζει και σέρνεται καθημερινά στα κανάλια της tv (όχι δεν βλέπω εδώ και χρόνια) που αποβλακώνουν:
ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΟ ΦΟΒΟ ΟΤΙ ΘΑ ΜΑΣ ΠΑΡΟΥΝ ΟΤΙ «ΕΧΟΥΜΕ» ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΝ, ΟΜΩΣ, ΝΑ ΜΑΣ ΠΑΡΟΥΝ ΑΥΤΟ ΠΟΥ «ΕΙΜΑΣΤΕ» ΚΑΙ ΑΥΤΟ ΕΧΟΥΜΕ ΤΗΝ ΕΥΘΥΝΗ ΝΑ ΤΟ ΘΥΜΟΜΑΣΤΕ!!!!!!… αρκεί να «είμαστε» για να παλέψουμε γι’ αυτό που “έχουμε” το όποιο είναι αυτό, λίγο ή πολύ, σημαντικό και αναγκαίο για να ζήσουμε έχοντας μια ζωή με νόημα στο «είμαι» και όχι στο «έχω».
Μεγαλώνοντας, αντιλαμβάνομαι, με όχι εύκολο τρόπο (το έχει αυτό το «σκληρό» το μεγάλωμα!!!!) ότι πολλές φορές τα ίδια λέμε μεταξύ μας και συμφωνούμε αλλά άλλα πράττονται στο «δια ταύτα». Σα να μη θυσιάζουμε τίποτα από το «έχω» και έτσι θυσιάζουμε και το «είμαι» …κι έτσι χάνει και το νόημά της η ύπαρξη!!!
…ίσως, λέω ίσως, είναι τόοοσο δύσκολα νοήματα το «έχω» και το «είμαι»; δεν έχω ξεκάθαρη απάντηση…

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s