Σωματική επαφή

Posted: Μαΐου 16, 2011 in αποσπάσματα από βιβλία
Ετικέτες: , ,

Η σωματική επαφή είναι ένα από τα πλέον πρωτόγονα, αλλά ταυτόχρονα και από τα πιο πλούσια και ειλικρινή κανάλια της μη λεκτικής επικοινωνίας. Πολλά είδη ζώων τα οποία βρίσκονται χαμηλά στην εξελικτική κλίμακα, δηλαδή οι απλούστεροι των οργανισμών, επικοινωνούν μέσω της αφής και μόνο. Αντίθετα, όσο πιο περίπλοκα γίνονται οι οργανισμοί, τόσο περισσότερο ενεργοποιούνται επιπρόσθετες και περισσότερο διαφοροποιημένες οδοί επικοινωνίας. Η αφή ωστόσο συνεχίζει τη δράση της και στους εξελιγμένους οργανισμούς, παράλληλα με τις άλλες μορφές επικοινωνίας, και όχι σπάνια, στις έντονα φορτισμένες σχέσεις, αναλαμβάνει ηγετικό ρόλο. Η αφή αποτελεί βασικό στοιχείο της υγιούς ανάπτυξης και συχνά της ίδιας της επιβίωσης για τα περισσότερα είδη των ζώων αλλά και για τους ανθρώπους (Adler & Towne, 1975).

Την ψυχολογική σημασία της αφής στον άνθρωπο διαπίστωσε η ιατρική κοινότητα από ένα τραγικό γεγονός μεγάλης έκτασης. Στο τέλος του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα, πολλά από τα βρέφη που μεγάλωναν σε ορφανοτροφεία έχαναν τη ζωή τους από άγνωστη αιτία. Επίσης μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο τα ποσοστά θανάτων των ορφανών βρεφών στα ιδρύματα ήταν αδικαιολόγητα υψηλά, παρότι οι συνθήκες διατροφής και διαβίωσης στα ιδρύματα συχνά ήταν καλύτερες από αυτές πολλών οικογενειών. Χρειάστηκαν αρκετά χρόνια για να καταλάβει η ιατρική κοινότητα ότι τα βρέφη πέθαιναν από έλλειψη απλής σωματικής επαφής και ότι η θεραπεία δεν ήταν άλλη από το κράτημα και το χάδι στα μωρά, φροντίδα την οποία στερούνταν λόγω έλλειψης προσωπικού στα ορφανοτροφεία. Η θανατηφόρα αυτή «αρρώστια» των βρεφών ονομάστηκε «marasmus» (από την ελληνική λέξη μαρασμός), και όταν τα ορφανοτροφεία προσέλαβαν περισσότερες γυναίκες οι οποίες κρατούσαν και χάιδευαν στοργικά τα μωρά, οι θάνατοι της μορφής αυτής ουσιαστικά εξαλείφθηκαν. Όπως ακόμη επιβεβαίωσαν οι Μαράτου, Σόλμανν, Τσίτσικα, Ζαχάρωφ, Μητσοτάκη και Καραγγέλη (1981), και η μειωμένη αλληλεπίδραση νηπίου και ενηλίκων μπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις στη νοητική και κοινωνική ανάπτυξη του νηπίου.

Δυστυχώς, ακόμα και σήμερα σε πολλά ιδρύματα η επαφή των βρεφών με τις τροφούς τους δεν βρίσκεται σε ικανοποιητικά επίπεδα, με αποτέλεσμα να προκαλούνται συχνά στα παιδιά αυτά νοητικές, ψυχολογικές ή κοινωνικές αναπηρίες. Η μελέτη της Μαράτου και των συνεργατών της, που πραγματοποιήθηκε στο ίδρυμα ¨Μητέρα», απέδειξε ότι όσο περισσότερο τα παιδιά παραμένουν στο ίδρυμα, τόσο μεγαλώνουν οι πιθανότητες δυσμενών επιδράσεων στη νοητική και στην κοινωνική τους ανάπτυξη (παρότι το συγκεκριμένο ίδρυμα είναι από τα πλέον σύγχρονα και καλά στελεχωμένα ιδρύματα διεθνώς). Η νοητική καθυστέρηση και οι μειωμένες κοινωνικές δεξιότητες, οι οποίες παρατηρούνται στα παιδιά που αργούν να υιοθετηθούν από οικογένειες, μπορούν να εξομαλυνθούν αργότερα από τις εντατικές προσπάθειες φροντίδας και στοργής μια θετής μητέρας.

Ανακεφαλαιώνοντας, είναι πλέον αποδεδειγμένο ότι μέσω της σωματικής επαφής οι ενήλικες μεταβιβάζουν στα βρέφη στοργή και ασφάλεια – στοιχεία ζωτικής σημασίας για την ψυχική, νοητική και κοινωνική τους ανάπτυξη και ισορροπία. Η μεγάλη σημασία της αφής αποδείχθηκε και πειραματικά από τον Harlow και τους συνεργάτες του, όταν διαπιστώθηκε ότι τα νεογέννητα μαϊμουδάκια, παρότι δεν στερούνταν τροφής, δεν  κατάφερναν να επιβιώσουν σε συνθήκες απόλυτης απομόνωσης, δηλαδή χωρίς να έρχονται σε επαφή με άλλα μέλη του είδους τους ή με ανθρώπους. Αντίθετα, νεογέννητα κατάφεραν να επιβιώσουν, όταν, στις ίδιες συνθήκες της απομόνωσης, τοποθετήθηκαν στα κλουβιά τους μαλακά μαξιλάρια τα οποία ικανοποιούσαν τις βασικές απτικές ανάγκες των μικρών. Επιπλέον διαπιστώθηκε ότι τα μικρά που μεγάλωσαν σε απομόνωση ανέπτυξαν ισχυρή συναισθηματική προσκόλληση στα μαλακά μαξιλαράκια και όταν οι ερευνητές επιχειρούσαν να τα βγάλουν από το κλουβί τους, τα μικρά εκδήλωναν έντονα και ανεξέλεγκτα ξεσπάσματα βίας. Σε μεταγενέστερες μελέτες τους, ο Harlow και οι συνεργάτες του μεγάλωσαν μαϊμουδάκια σε απομόνωση, ενώ στα κλουβιά τους τοποθέτησαν συρμάτινες και μαλακές υφασμάτινες κούκλες. Στις συρμάτινες κούκλες οι ερευνητές τοποθέτησαν τα μπουκάλια με το γάλα των μικρών, ενώ αντίθετα οι υφασμάτινες κούκλες δεν παρείχαν τροφή στα μικρά. Διαπιστώθηκε ότι τα μικρά, ειδικά όταν τρόμαζαν, αναζητούσαν καταφύγιο στην αγκαλιά της μαλακής υφασμάτινης κούκλας, παρόλο που την τροφή τους την έπαιρναν αποκλειστικά και  μόνο από τη συρμάτινη κούκλα. Επομένως, η κούκλα με τη μαλακή και ευχάριστη αφή ικανοποιούσε στις μικρές μαϊμούδες την ανάγκη τους για προστασία και ασφάλεια, παίζοντας εξίσου σημαντικό ρόλο, για την επιβίωση των μικρών, με τη συρμάτινη κούκλα η οποία τους παρείχε τροφή.

-Εξέλιξη της σωματικής επαφής στους ανθρώπους

Στην πορεία ανάπτυξης του ανθρώπινου εμβρύου, η αφή είναι από τις πρώτες αισθήσεις που ενεργοποιούνται, και καθ’ όλη τη διάρκεια των πρώτων χρόνων αποτελεί μία από τις βασικότερες μορφές επικοινωνίας του βρέφους με τον υπόλοιπο κόσμο. Κατά τη διάρκεια της βρεφικής ηλικίας, με κορύφωση τους δεκατέσσερις με είκοσι τέσσερις μήνες περίπου, το παιδί αναζητά – και τις περισσότερες φορές παίρνει – τα μεγαλύτερα ποσοστά σωματικής  επαφής από όλες τις μετέπειτα ομάδες ηλικιών (Richmond, McCroskey & Payne, 1991). Η αφή στη διάρκεια των πρώτων χρόνων δεν αποτελεί απλώς και μόνο μια οδό επικοινωνίας. Αντίθετα, στην εξελικτική αυτή φάση του παιδιού η αφή έχει έντονη ψυχολογική αξία, διότι το βρέφος μέσω της σωματικής επαφής αρχίζει να αναπτύσσει την  ταυτότητά του να ξεχωρίζει το «εγώ» από το «μη εγώ» (Burgoon & Saine, 1978). Ταυτόχρονα, το βρέφος μέσω της σωματικής επαφής παίρνει τα μηνύματα προστασίας και ασφάλειας που τόσο πολύ χρειάζεται στην περίοδο της απόλυτης αδυναμίας και εξάρτησης.

Στην περίπτωση που η σωματική επαφή είναι ελλιπής προκαλούνται σοβαρές διαταραχές και στη νοητική ανάπτυξη του βρέφους. Η ανικανότητα στοργικής και συνεργατικής επικοινωνίας του βρέφους με τη μητέρα του οδηγεί σε σοβαρές διαταραχές στην ικανότητα αναπαράστασης  του παιδιού, η οποία συμβάλλει στην ανάπτυξη του συμβολικού παιγνιδιού και της γλώσσας (Argyle, 1988). Οι Richmond, McCroskey και Payne (1991), επιπλέον, υποστήριξαν ότι η μειωμένη σωματική επαφή στη βρεφική ηλικία συχνά ευθύνεται για την καθυστερημένη ή την ανεπαρκή εκμάθηση της γλώσσας και των συμβόλων εν γένει. Η σωματική  επαφή συμβάλλει επίσης στην κοινωνική ανάπτυξη του βρέφους, διότι κυρίως μέσω αυτής της οδού διαμορφώνονται οι πρώτες και πιο καθοριστικές διαπροσωπικές σχέσεις της ζωής του. Όταν η επικοινωνία μέσω της αφής δεν εξελίσσεται ομαλά, δημιουργούνται προβλήματα στις διαπροσωπικές σχέσεις και στις συναισθηματικές επαφές του βρέφους με τους άλλους ανθρώπους.

Η σωστή σωματική επαφή αποτελεί τη βάση του δεσμού μητέρας-παιδιού. Οι μητέρες είναι τα άτομα που ακουμπούν περισσότερο τα μωρά τους, και ακολουθούν οι πατέρες και τα αδέλφια. Οι Goldberg και Lewis (1969) υποστήριξαν ότι μεταξύ των μητέρων που είχαν βρέφη 6 μηνών, αυτές που είχαν κορίτσια τα άγγιζαν, τα χάιδευαν και τα κρατούσαν πολύ περισσότερο από αυτές που είχαν αγόρια. Ίσως, ως αποτέλεσμα αυτής της διαφοράς, τα κορίτσια των 13 μηνών βρέθηκε ότι αναζητούσαν τη σωματική επαφή με τη μητέρα τους περισσότερο απ΄ ό,τι τα αγόρια της ίδιας ηλικίας. Οι Cowen, Weisberg και Lotyczewski (1983), εξάλλου, διαπίστωσαν ότι η σωματική επαφή είναι συχνότερη στη βρεφική και στη νηπιακή ηλικία, και είναι περισσότερη στα κορίτσια από ό,τι στα αγόρια. Σταδιακά όμως, με την κινητική ανεξαρτητοποίηση του παιδιού, η καθημερινή σωματική επαφή μειώνεται, ενώ αυξάνεται θεαματικά μόνο στις συναισθηματικά φορτισμένες στιγμές του παιδιού. Μετά τη νηπιακή ηλικία και με την ανάπτυξη επιπρόσθετων οδών επικοινωνίας, αρχίζει η σταθερή μείωση της σωματικής επαφής ειδικότερα στα αγόρια, με αποτέλεσμα στην εφηβεία τα ποσοστά σωματικής επαφής να κυμαίνονται περίπου στο ήμισυ των επαφών που υπήρχαν κατά τα πρώτα σχολικά χρόνια. Η σωματική επαφή όπως και η σεξουαλικότητα, κατά τη διάρκεια των σχολικών χρόνων, περνά μια «λανθάνουσα περίοδο». Αυξάνεται όμως και πάλι με την αναζωπύρωση της σεξουαλικότητας στα εφηβικά χρόνια, οπότε και διαδραματίζει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην ψυχοσυναισθηματική ισορροπία του εφήβου (Argyle, 1988 Willis & Hofman, 1975). Στην ενήλικη ζωή όμως, στις δυτικές κοινωνίες, η απτική επαφή μειώνεται δραματικά και περιορίζεται στη χειραψία και λιγότερο συχνά στο αγκάλιασμα και στο φιλί. Έτσι, ως αποτέλεσμα της ελλιπούς σωματικής επαφής μεταξύ των ενηλίκων έχουν αναπτυχθεί επαγγέλματα, όπως αυτά των μασέρ και των αισθητικών, που ικανοποιούν τις απτικές ανάγκες των ανθρώπων. Η κατοχή οικιακών ζώων (pets), το πιπίλισμα του δακτύλου, το κάπνισμα, και συχνά το ποτό, αποτελούν υποκατάστατα της ευχαρίστησης που έπαιρνε ο άνθρωπος από τη σωματική επαφή στη διάρκεια των βρεφικών του χρόνων, ευχαρίστηση την οποία στερείται στην ενήλικη ζωή του (Morris, 1976).Τα μεγαλύτερα θύματα της απτικής στέρησης όμως είναι οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας, με αποκορύφωμα τους ανάπηρους γέρους, στους οποίους η απτική στέρηση συχνά δημιουργεί αισθήματα απομόνωσης, απόγνωσης και αυτοκτονικές τάσεις.

Απόσπασμα από το βιβλίο της Ε. Παπαδάκη-Μιχαηλίδη «Η Σιωπηλή Γλώσσα των Συναισθημάτων», εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s